انتظار بشر از دین

 

ویراست قدیمی تر این بحث و نقشه مباحث:

(http://www.ammarha.com/special-2/human-expect-religion)

نمایه جدید این مبحث:

انتظار بشر از دین1



انتظار بشر از دین در عرصه هنر

هنر، كارآمدترين ابزار براى ارتباط پيام و انتقال تمدّن به شمار مى رود كه پايدار و ماندگار است. در فارسى و زبان باستانى، از دو واژه « هو » به معناى خوب، نيك،. و « نر » به معناى مرد مركّب شده است. در اوستا، هنر به معناى عظمت و قابليّت، و در سانسكريت، به معناى زيبايى و قشنگى، و در كرُدى به معناى فنّ و معرفت به كار رفته است.

انتظار بشر از دین2



انتظار بشر از دین در عرصه اخلاق ۱

مسأله ارتباط دين و اخلاق از مسائلى است كه فيلسوفان، متكلّمان و انديشه وران علم اخلاق را از ديرباز به خود مشغول ساخته است. با نگاهى گذرا به سنّت هاى تاريخى حيات بشرى، همسازى و همسانى و اتّحاد معيارها و الزامات و هنجارهاى اخلاقى با دستورهاى دينى در بسيارى از ممالك مشهود است.

انتظار بشر از دین3



انتظار بشر از دین در عرصه اخلاق ۲

اخلاق به اصول و قواعدى از عمل متمسّك مى شود كه قانونى و موجّه به شمار مى آيند؛ يعنى در نماد خود، با نوعى وجاهت و تأييد همراه است كه بالقّوه مورد قبول يكايك جامعه است و در جمله اى كوتاه، اخلاق در اين نوشتار، دانشى است كه به حوزه منش و رفتار آدمى محدود است و از احكامى چون بايد، نبايد، خوب، بد و... سخن مى گويد. حال باید دید آیا مى توان چنين دانشى را از دين اسلام انتظار داشت؟

انتظار بشر از دین4



انتظار بشر از دین در عرصه علوم مدیریّت ۱

رشد سريع علوم و فن آورى و اختراعات بشرى، منشأ پيدايش و افزايش مراكز و سازمان هاى پيچيده ادارى، توليدى و آموزشى شد و پرسش مهمّى را در بستر حيات آدمى مطرح كرد كه چگونه اين سازمان ها و مراكز مى توانند اداره شوند؛ به گونه اى كه به اهداف سازمانى خود سريع تر دست يابند.

انتظار بشر از دین2



انتظار بشر از دین در عرصه علوم مدیریّت ۲

حال كه تعاريف گوناگون مديريّت علمى و تأثير مكاتب نظرى بر مديريّت علمى روشن شد، به تبيين رابطه دين اسلم و مديريّت علمى مى پردازيم؛ ولى بايد توجّه داشت كه صاحب نظران در زمينه مديريّت اسلامى، برداشت هاى گوناگونى ارائه كرده اند كه به پاره اى از آن ها اشاره مى كنيم.

انتظار بشر از دین6



انتظار بشر از دین در عرصه جامعه شناسى 1

آيا مى توان از دين انتظار داشت كه به پرسش هاى جامعه شناختى پاسخ دهد و از جامعه شناسى اسلامى دم زند؟اين پرسش با پرسش ديگرى كه از اسلام، و نظام اجتماعى را مى طلبد، تفاوت دارد؛ زيرا نظام اجتماعى اسلام، مجموعه به هم پيوسته از موقعيّت ها، نقش ها و پايگاه هاى اجتماعى در عرصه هاى اقتصاد، حقوق، تربيتى، جامعه شناختى، سياسى و... است.

انتظار بشر از دین7



انتظار بشر از دین در عرصه جامعه شناسى 2

قرآن از قوانين اجتماعى و دنيايى به سنّت تعبير مى كند و مقصود از سنّت، قانون تكوينى و مستمرّى است كه آفريدگار در هستى از جمله انسان و جامعه به كار مى برد.

انتظار بشر از دین8



انتظار بشر از دین در عرصه تعليم و تربيت 1

حقّ مطلب آن است كه نظام تربيتى نيز به اسلام مستند است؛ گرچه بايد از روش هاى تجربى و آمارى در تدوين اين نظام نيز مدد بگيريم.

انتظار بشر از دین9



انتظار بشر از دین در عرصه تعليم و تربيت 2













انتظار بشر از دین13



انتظار بشر از دين در عرصه امور دنيايى

با توجّه به رابطه تكوينى دنيا و آخرت و اين كه ثواب و عقاب آخرتى انسان ها، عين يا نتيجه اعمال دنيايى آن ها است، ناگزير بايد پيوند دين و دنيا را نيز پذيرفت؛ زيرا هر عملى در دنيا، در سعادت و شقاوت آخرتى انسان اثر مى گذارد؛ پس اعمال فردى و اجتماعى انسان ها در آبادانى و تخريب آخرت مؤثّر است، حال اگر دين، به اعمال فردى و اجتماعى  دنيايى انسان ها نپردازد، آبادانى انسان، و به تبع، آبادانى آخرت او را نيز رها ساخته است. از آن رو كه دين با آخرت انسان ها پيوند دارد، به ناچار با دنياى فردى و اجتماعى آن ها نيز ارتباط عميق مى يابد.

انتظار بشر از دین14



تبیین و تحلیل ادلّه درون دینى انتظار بشر از دین۱

علوم انسانى بر دو گونه است: نخست، علوم مستفاد از حسّ و تجربه كه متغيّر، فاسد شدنى و متناهى اند، و دوم، علومى كه از مبادى، اسباب و غايات، آن هم به نحو علوم كلّى و بسيط و بر وجه عقلى و غير متغيّر به دست مى آيد؛ يعنى علم به مسبّب السباب كه ضرور، كلّى، تغيير و شك ناپذير است. علم حق تعالى، ملائكه، پيامبران و اوصياى الهى به اشيا و موجودات از اين سنخند.

انتظار بشر از دین15



تبیین و تحلیل ادلّه درون دینى انتظار بشر از دین۲

به خدا قسم! ما آن چه را كه در آسمان ها و زمين است و آن چه را كه در بهشت و جهنّم و بين آن ها است، مى دانيم. حماد مى گويد: من به حضرت نگريستم و او فرمود: اى حماد، آن ها در كتاب خدا است و سه بار تكرار كرد؛ و سپس اين آيه را تلاوت فرمود: و به يادآور روزى را كه در هر امتىّ، گواهى از خودشان بر ايشان برانگيزيم و تو را هم بر اين امتّ گواه آوريم و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگرى است، بر تو نازل كرديم.

انتظار بشر از دین16



تبیین و تحلیل ادلّه درون دینى انتظار بشر از دین ۳

اميرمؤمنان(عليه السلام) در نهج البلاغه مى فرمايد: يا خدا دين ناقصى فرو فرستاده و در تكميل آن، از آنان استمداد جسته است يا آن ها شريك خدايند كه حق دارند بگويند بر خدا لازم است رضايت دهد يا اين كه خداوند دين را كامل نازل كرده؛ امّا پيغمبر(صلى الله عليه وآله) در تبليغ و اداى آن كوتاهى ورزيده يا اين كه خداوند مى فرمايد: « در قرآن از هيچ چيز فروگذار نكرديم ».

انتظار بشر از دین17



تبیین و تحلیل ادلّه درون دینى انتظار بشر از دین ۴

رويكرد نخست بر اين باور است كه از نكات علمى قرآن مى توان تمام علوم را به طور مستقيم از قرآن استخراج كرد؛ مانند غزالى كه در كتاب جواهر القرآن، ضمن بيان نمونه هايى از گزاره هاى علمى نشأت گرفته از قرآن، مى گويد:
مى توان تمام علوم دينى و علوم وابسته به آن مانند علوم ادبى، علوم تفسيرى، اصول، كلم، فقه و...و نيز ديگر علوم بشرى مانند طب، نجوم، هيأت، تشريح، سحر، طلسمات و... را از قرآن استخراج كرد؛

انتظار بشر از دین18



دیدگاه ابن خلدون درباره انتظار بشر از دین.۱

ابن خلدون در مسأله نياز بشر به دين، روش برون متون دينى و عقلى را مى پذيرد و افزون بر اين كه به كاركردهاى دين توجّه دارد، براى دين، قلمرو دنيايى و آخريى قائل مى شود. وى در مقدّمه تاريخ خود به سه نوع قدرت مبتنى بر زور، حاكميّت مبتنى بر سياست و تدبير عقلى و سياست از جانب خداوند اشاره مى كند.

انتظار بشر از دین19



دیدگاه ابن خلدون درباره انتظار بشر از دین.۲

راست است اگر آن ها را بر حسب تبرّك و ميمنت و صدق عقيده ايمانى به كار بريم، از لحاظ منفعت، داراى تأثيرات عظيمى خواهند بود كه چنين اثرى سودبخش را در طب مزاجى نمى توان يافت.

انتظار بشر از دین20



دیدگاه عارفان اسلامى درباره انتظار بشر از دین.۱

عارفان اسلامى در منابع عرفانى خود، مسأله يا بحثى را با عنوان نياز انسان به دين يا انتظار بشر از دين نگشوده اند؛ ولى ذيل عناوينى چون شريعت، طريقت، حقيقت يا رسالت، نبوّت و ولايت و نيز انسان كامل و حقيقت محمّديّه، مطالب ارزنده اى نگاشته اند كه به مباحث ما ارتباط محكمى دارد.

انتظار بشر از دین21



دیدگاه عارفان اسلامى درباره انتظار بشر از دین.۲

اصطلاح ديگرى كه در بحث انتظار بشر از دين كارگشا است و عارفان بدان پرداخته اند، انسان كامل است. انسان كامل نزد عارفان، كَوْن جامعى است كه بر مراحل دو گانه فيض مقدّس (عالم ارواح،عالم مثال، عالم اجسام) و فيض اقدس (تعيّن اوّل و تعيّن دوم) مشتمل است.

انتظار بشر از دین22



دیدگاه برخى از عارفان اسلامى درباره نیاز انسان به دین ۱

محيى الدين بن عربى: مؤسّس عرفان نظرى، انسان ها را به چهار گروه اهل ظاهر، اهل باطن، اهل حد و اهل مطلع تقسيم مى كند و مى گويد: گرچه باب نبوّت و رسالت براى خلق مسدود شد، فهم كتاب خدا يعنى قرآن بر آن ها باز است.

انتظار بشر از دین23



دیدگاه برخى از عارفان اسلامى درباره نیاز انسان به دین۲

سيّدحيدر آملى از عارفان مشهور شيعى در قرن هشتم به بحث از انتظار بشر از دين پرداخته و جايگاه دين و عقل را مشخّص ساخته است. وى تصريح مى كند كه قواعد و احكام صادر از پيامبران و اولياى الهى از آدم(عليه السلام) تا مهدى  عجل الله تعالى فرجه  براى رساندن هر انسانى به كمال معيّن، البتّه بر اساس استعداد و قابليّت آن ها و نيز خروجشان از درك نقصان و جهل به حسب طاقت و كوشش بشرى است.

انتظار بشر از دین24



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین۱

از مطالب شيخ مفيد در مسأله امامت نيز استفاده مى شود كه دعاوى مبنى بر وجوب معرفت امام، افضليّت و وجوب امامت حضرت على(عليه السلم) و فساد امامت مفضول بر فاضل و اثبات فضايل مولا على(عليه السلام) و اثبات علم و عصمت، و ديگر فضايل امامت، به جهت گستره كمّى و اهمّيّت كيفى دين اسلام است؛ بنابراين گرچه در مقام اثبات ضرورت بعثت انبيا به قاعده لطف بسنده كرد، در بحث امامت به گستره شريعت و اسلام جامع نگر اعتقاد داشت.

انتظار بشر از دین25



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۲

در ميان افعال انسان ها، افعال و رفتارى يافت مى شود كه اگر آن ها را برگزيند، فعل واجب عقلى را مرتكب خواهد شد يا از قبيح عقلى پرهيز خواهد كرد و همچنين افعالى يافت مى شود كه انتخاب آن ها، مستلزم انجام فعل قبيح يا اخلال به واجب مى شود، حال اگر حق تعالى چنين مطلبى را بداند، بر او لازم است تا به بندگان اعلام كند.

انتظار بشر از دین26



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۳

دليلى كه خوبى برانگيخته شدن پيمبران را مى رساند، اين است كه آنان پيام هايى به ما مى رسانند كه نيكى و مهربانى به ما مى باشد؛ زيرا مى شود كه خداوند برتر از همه چيز، بداند مردم كه برابر با خِرَدشان بايد كارهايى را انجام بدهند و از كارهايى بايد دست بازدارند، پاره اى از كارهاى ديگر هست كه اگر آن ها را به جا آورند، به انجام دادن آن چه خِرَد، آن ها را به آن وادار مى كند.

انتظار بشر از دین27



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۴

مصالح و مفاسدى در عالم وجود دارد كه در قرب الهى مؤثّر است و از حوزه عقل بشر فاصله دارد و رسيدن به آن ها فقط از ناحيه انبيا ميسّر است. غذاهاى مفيد و مضر نيز با تجربه قابل شناسايى اند؛
ولى زمان طولانى لازم دارد و چه بسا در اين بستر زمانى، بسيارى از انسان ها از بين بروند؛ به همين دليل پيامبران آن ها را بيان مى كنند.

انتظار بشر از دین28



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۵

ابومعين حميدالدين ناصر بن خسرو قباديانى مروزى، از عالمان قرن پنجم هجرى در كتاب « اندر واجب گشتن و فرستادن پيغمبران و عدد ايشان » نياز بشر به وجه دين، گفتار هشتم با عنوان دين و چگونگى انتظار ما از شريعت را در حوزه تكامل انسانى بيان مى كند.

انتظار بشر از دین29



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۶

خواجه طوسى، در آثار فلسفى و كلامى خويش، دو رويكرد گوناگون درباره ضرورت بعثت انبيا و نياز انسان به دين ارائه مى كند. در اخلاق ناصرى، روش فارابى را به كار مى گيرد و از طريق ضرورت مدينه فاضله به اثبات مدّعا مى پردازد؛ چنان كه در كتاب تلخيص المحصل و قواعدالعقائد طريق معروف حكيمان را كه بر مبناى حيات اجتماعى انسان استوار است، طرح مى كند.

انتظار بشر از دین30



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۷

علّامه حلّى ( 648  726 ق) از فقيهان و متكلّمان برجسته شيعى نيز همانند ديگر متفكّران اسلامى، به مسأله بعثت انبيا پرداخته و فوايدى را بر نبوّت مترتّب ساخته و از آن فوايد، حُسن و امكان آن را ثابت كرده است.

انتظار بشر از دین31



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۸

محقّق لاهيجى از راه هاى متفاوتى به مسأله انتظار بشر از دين پرداخته است هم از عنصر تكليف و تقسيم آن به عقلى و شرعى كمك مى گيرد و هم مواظبت مكلّف بر عبادات شرعى را موجب نزديك تر شدن به مقتضاى تكاليف عقلى معرّفى مى كند و تكاليف شرعيه را لطف الهى مى شمارد.

انتظار بشر از دین32



دیدگاه هاى متکلّمان شیعه درباره انتظار بشر از دین.۹

فيض كاشانى ( 1091 ) متكلّم، حكيم و محدّث برجسته شيعى بابى را در علم اليقين، با عنوان « فى الاضطرار الى الرسل و الشرايع و اسرار التكاليف » مى گشايد و با بيان نُه فصل، ضرورت و  لزوم دين و ديندارى و انواع نيازهاى بشر به شريعت را تبيين مى كند.

انتظار بشر از دین33



انتظار بشر از دین از دیدگاه جان هیک و نقد آن

جان هيك در باره قلمرو دين و انتظار بشر از آن، به نظريّه استقلال طبيعت از خدا اعتقاد دارد.

انتظار بشر از دین34



انتظار بشر از دین از دیدگاه فروید و نقد آن۱

رشته تخصّصى فرويد؛ روان شناسى و روانكاوى بود؛ ولى به تناسب رشته خود، به مطالعه رفتارهاى عبادى پرستشگران نيز مى پرداخت و مطالبى در باره منشأ دين و انگيزه گرايش بشر به باورهاى دينى ارائه كرد. وى در آثار خود، بحث مستقلّى به نام نياز بشر به دين يا انتظار بشر از دين،مطرح نساخت؛

انتظار بشر از دین35



انتظار بشر از دین از دیدگاه فروید و نقد آن۲

رويكرد سوم او در زمينه خاستگاه دين، مسأله سركوفتگى غريزه جنسى است. وى شهوت جنسى را اساس همه غريزه ها بل تمام غرايز انسان ها مى داند. به نظر فرويد نماينده « ليبيدو » ، نيرويى كه غريزه جنسى به وسيله آن تظاهر مى كند، اقتضاى اوّليّه اين غريزه، رهايى از هر قيد و بند و محدوديّت است.

انتظار بشر از دین36



انتظار بشر از دین از دیدگاه فروید و نقد آن۳

بسيار مايه شگفتى است كه فرويد در جايگاه چهره اى علمى، اساس رويكرد روانكارى خود را بر چند اسطوره تاريخى و قصه بافتنى كه پاره اى از مردم شناسانِ اسطوره گرا سروده اند، مبتنى ساخته است.

انتظار بشر از دین 37



دئیزم و انتظار بشر از دین

دئيزم نخستين بار در مسيحيّت به وسيله كالوينيست ها در پايان قرن شانزدهم در انگلستان به كار رفت و در اواخر قرن هفدهم رواج يافت. در لغت به معناى يزدان پرستى يا توحيد در مقابل الحاد،است.

انتظار بشر از دین38



اگزیستانسیالیزم و انتظار بشر از دین ۱

فلسفه اگزيستانسياليزم فلسفه اى انسانى و ادّعايش در رفع مشكلات انسان ها است و مسائلى چون ترس از مرگ، گناه، اضطراب، دلهره و مانند اين ها را مهم ترين مسائل مى شمارد.

انتظار بشر از دین39



اگزیستانسیالیزم و انتظار بشر از دین ۲

نگرش دين پژوهى اگزيستانسياليست ها به ويژه در مسأله انتظار بشر از دين، به دو دليل حائز اهمّيّت است.دليل نخست، طرفدارى پرجاذبه نسل جوان از آثار اگزيستانسياليست ها است.

انتظار بشر از دین40



انتظار بشر از دین و متفکّران اسلامى۱

قصّه دين پژوهى به ويژه مسأله انتظار بشر از دين و قلمرو دين در جهان اسلام و حوزه فرهنگ دينى، مجالى گسترده و قصّه اى دلكش و در عين حال تأملّ برانگيز است. تاريخ انديشه اسلامى در عرصه مسائل اعتقادى، حقوقى، اخلاقى، سياسى و اجتماعى، گسترش و تنوّع چشمگيرى داشته، و گروه هاى متفاوت و متعدّدى را پديد آورده است.

انتظار بشر از دین41



انتظار بشر از دین و متفکّران اسلامى ۲

قرن دوم و سوم نيز شاهد دگرگونى هاى عميق فكرى در عرصه فقه و كلام و مسائل اجتماعى بود. فقه كه در معناى اصطلاحى اش عبارت از علم به احكام شرعّيه عمليّه از ادلّه تفصيليّه است، در اهل سنّت به مذاهب مالكى، حنفى، شافعى و حنبلى و در شيعه به جعفرى منشعب شده است.

انتظار بشر از دین42



انتظار بشر از دین و متفکّران اسلامى۳

در نگرشى كلان، تفاوت سنّت گرايان و متجدّدان در رويكردشان به دين و مسأله انتظار بشر از آن، آشكار است؛ ولى هر دو گروه در امور ذيل، هم داستانند.

انتظار بشر از دین43



انتظار بشر از دین از دیدگاه ابن رشد و نقد آن

برخى ابن رشد را عقلگرايى افراطى كه فيلسوفان را از پيامبران الهى بى نياز مى داند،معرّفى مى كنند؛ ولى واقع امر اين است كه انديشه هاى ابن رشد در باره نياز بشر به دين و رابطه عقل و وحى كه در سه كتاب تهافت التهافت، فصل المقال فيما من الحكمة و الشريعة من التصال و الكشف عن مناهج الدله منعكس است، خلاف آن داورى را گزارش مى دهد.

انتظار بشر از دین44



انتظار بشر از دین از دیدگاه ابن سینا و نقد آن1

نفوذ افكار ابن سينا و تسلّط ميراث فلسفى او در شرق تا عصر جديد و در غرب، به ويژه اسپانيا تا اواسط قرن ششم قمرى/ دوازدهم ميلادى، بسيار گسترده و چشمگير بوده است او در باره ضرورت دين و نبّوت و وحى الهى تا حدودى با فارابى هم مشرب است و مى كوشد ضرورت اين امور را در چهار سطح عقلانى، تخيّلى، اعجازى و سطح سياسى، اجتماعى مطرح كند.

انتظار بشر از دین45



انتظار بشر از دین از دیدگاه ابن سینا و نقد آن۲

چكيده استدلال شيخ اين است كه انسان ها به زندگى اجتماعى نيازمندند و حيات اجتماعى نيز به قانون و قانونگذار عادل انسانى نياز دارد كه وظيفه اجراى قوانين را نيز به عهده مى گيرد.

انتظار بشر از دین46



انتظار بشر از دین از دیدگاه صدرالمتألهین و نقد آن۱

صدرالمتألهين شيرازى در كتاب هاى فلسفى و تفسيرى خود، كم تر به مباحث مربوط به نبوّت به ويژه ضرورت نياز بشر به دين پرداخته و در همان مختصرگويى، از رويكردهاى گوناگون حكيمان در جهتگيرى دعوت انبيا از جمله استدلال ابن سينا در الهيّات شفا و نجات، و فارابى در آراء اهل المدينة الفاضله اشاره مى كند.

انتظار بشر از دین47



انتظار بشر از دین از دیدگاه صدرالمتألهین و نقد آن۲

چهارمين رويكرد او در باره انتظار بشر از دين، رويكرد معرفت شناسانه است و اعتقاد دارد كه عقل، مى تواند شناخت يابد؛ امّا از خطا در معارف عقلى نيز عارى نيست.

انتظار بشر از دین48



انتظار بشر از دین از دیدگاه فارابى و نقد آن۱

فارابى در قرنى زندگى مى كرد كه موجى از شكّ و ترديد درباره نبوّت و انبيا رواج يافته بود. در رأس اين شكّاكان، ابن راوندى قرار داشت كه نخست معتزلى بود و بعد به ردّ اين مكتب پرداخت.

انتظار بشر از دین49



انتظار بشر از دین از دیدگاه فارابى و نقد آن۲

به نظر فارابى، وجود رئيس فاضل و نبى از آن جهت لازم است كه حسن معاش و صلح معاد مردم به مشاركت جماعتى از مردم در مدينه موقوف است و چون مناسبات و معاملات اين مردم، نياز عدل را ايجاب مى كند و عدل وقتى متحقّق مى شود كه قانون و سنّت و سياست مدنى وجود داشته باشد.

انتظار بشر از دین50



فلسفه تحلیل زبانى و انتظار بشر از دین۱

نگرش و رهيافت جديد به دين در دوران معاصر و تبيين متفكّران مغرب زمين درباره انتظار بشر از دين، در گرو شناخت فلسفه تحليل زبانى است. رشد تجربه گرايى، مسائل الهيّ اتى را به سمت و سويى ديگر جهت داد و نياز انسان به دين را بر واقع نمايى يا اسطوره گرايى و اصل تحقيق پذيرى مبتنى ساخت.

انتظار بشر از دین51



فلسفه تحلیل زبانى و انتظار بشر از دین۲

فلسفه تحليل زبانى نقش مؤثّرى در دگرگونى هاى فكرى و فرهنگى در مغرب زمين نهاده است. بر اين اساس، نقد و تحليل و داورى آن در مباحث دين پژوهى از ضرورت هاى علمى به شمار مى رود.

انتظار بشر از دین52



پوزیتیویزم و انتظار بشر از دین۱

فلسفه معاصر غرب، شاهد نحله هاى جديدى بوده است. اين نحله ها با طرح مسأله زبان علم و دين، راهى براى جدا انگارى گزاره هاى علمى از گزاره هاى دينى يافتند و سرانجام، با تحليل معنادارى به نفى هر گونه انتظارِ از دين روى آوردند. پوزيتيويزم منطقى، يكى از اين نحله هاى معاصر است.

انتظار بشر از دین53



پوزیتیویزم و انتظار بشر از دین۲

هيچ شاهدى دال بر اين كه انسانِ اولّيه، ذهنيتّى جاندارانگارى داشته يا اين كه سه مرحله ديندارى را پشت سر گذاشته است، در دست نيست.

انتظار بشر از دین54



مبادى تصوّرى مسأله انتظار بشر از دین۱

خواه منظور از دين، آفريدگار دين (خداوند سبحان) يا آورنده و مفسّر دين (پيشوايان دينى) و يا متون دينى و حقايق آن ها باشد؛ ولى با توجّه به آياتى از قبيل كَتَبَ على نفسِهِ الرّحمَه. كَتَبَ رَبّكم على نفسِهِ الرّحمهَ، و مانند آن ها، خداوند حقوقى به انسان واگذاشته است و با توجّه به صفات كمال،جلال و جمالش، تحقّق بخش آن حقوق است. تعبير انتظار را مى توان به جاى نياز به كار برد.

انتظار بشر از دین55



مبادى تصوّرى مسأله انتظار بشر از دین۲

انسان ها به طور عموم نيازهاى معيّنى به دين دارند و عوام و خواص نيز در اين نيازها شريكند؛براى نمونه، هدايت و تكامل از نيازهاى عمومى بشر به شمار مى رود. خواص از آن جهت كه در طايفه خواصّند نيز نيازهايى دارند؛ به طور مثال، فيزيك دانان، شيمى دانان، سياست مداران، جامعه شناسان،روان شناسان، عالمان اخلق، حقوق و ... نيز نيازهاى مخصوص به خود را دارند. آيا دين به نيازهاى عمومى انسان ها پاسخ مى دهد؟